Chương 2.2 — Bốn loại hợp đồng phái sinh: kỳ hạn, tương lai, quyền chọn, hoán đổi

Giải thích chi tiết hợp đồng kỳ hạn (forward), tương lai (futures), quyền chọn (options) và hoán đổi (swap).
Ví dụ hợp đồng hoán đổi dầu thô giữa nhà sản xuất và nhà máy lọc dầu.

1. Hợp đồng kỳ hạn (Forward)

Là thỏa thuận giữa hai bên về việc mua/bán một chất lượng và khối lượng xác định của hàng hóa, vào một ngày tương lai đã định, ở một mức giá cố định (hoặc theo công thức tại thời điểm giao hàng), tại địa điểm quy định. Ví dụ: nhà sản xuất khí cam kết giao một tỷ feet khối khí cho nhà máy hóa dầu tại Henry Hub vào tuần đầu tháng 7 với giá cố định. Hợp đồng kỳ hạn là thỏa thuận song phương, tùy biến, thường giao dịch ngoài sàn (OTC).

2. Hợp đồng tương lai (Futures)

Bản chất là hợp đồng kỳ hạn được chuẩn hóa và giao dịch trên sàn tổ chức (như NYMEX/CME, ICE). Mọi điều khoản — khối lượng, chất lượng, địa điểm giao, ngày đáo hạn — đều theo chuẩn của sàn, chỉ giá được thỏa thuận. Sàn yêu cầu ký quỹ (margin) và tính lãi/lỗ mỗi ngày (mark-to-market). Trung tâm thanh toán bù trừ đứng giữa hai bên, gần như loại bỏ rủi ro đối tác. Phần lớn hợp đồng tương lai được tất toán bằng tiền trước khi giao hàng thực tế.

3. Quyền chọn (Options)

Cho người mua quyền (không phải nghĩa vụ) mua (call) hoặc bán (put) tài sản cơ sở ở mức giá thực hiện (strike) trong/đến một thời điểm. Người mua trả phí quyền chọn (premium). Quyền chọn giúp doanh nghiệp khóa mức giá trần/sàn nhưng vẫn hưởng lợi nếu giá đi theo hướng thuận — linh hoạt hơn kỳ hạn/tương lai, đổi lại phải trả phí.

4. Hoán đổi (Swap)

Là thỏa thuận trao đổi dòng tiền theo thời gian: một bên trả giá cố định, bên kia trả giá thả nổi (theo giá thị trường). Hoán đổi giúp biến dòng tiền bấp bênh thành ổn định mà không cần giao hàng vật chất.

Ví dụ: hoán đổi dầu thô giữa nhà sản xuất và nhà máy lọc dầu

Giả sử nhà sản xuất dầu muốn ổn định doanh thu, còn nhà máy lọc dầu muốn ổn định chi phí nguyên liệu. Họ ký hợp đồng hoán đổi quanh một giá cố định tham chiếu, ví dụ 70 USD/thùng:

• Nếu giá giao ngay cao hơn 70 USD, nhà sản xuất trả phần chênh lệch cho nhà máy lọc dầu — nhưng họ bán dầu thật ngoài thị trường được giá cao, nên chi phí mua dầu thực tế của nhà lọc dầu vẫn bằng 70 USD.
• Nếu giá giao ngay thấp hơn 70 USD, nhà máy lọc dầu bù phần chênh cho nhà sản xuất — bù lại nhà sản xuất bán dầu thật được giá thấp, nên doanh thu thực của họ vẫn bằng 70 USD.

Kết quả: cả hai bên khóa được giá mục tiêu, dòng tiền ổn định bất kể giá giao ngay dao động ra sao. Đây là minh họa kinh điển cho sức mạnh của hoán đổi trong ngành dầu khí.

Cập nhật 2026

Sau Dodd-Frank/EMIR, nhiều hợp đồng hoán đổi tiêu chuẩn phải thanh toán bù trừ tập trung và giao dịch trên nền tảng điện tử (SEF/OTF), khiến lằn ranh giữa OTC và sàn ngày càng mờ. Hợp đồng tương lai vi mô (micro futures) và thanh toán T+1 cũng giúp doanh nghiệp nhỏ tiếp cận phòng vệ giá dễ hơn.